Bosna vilâyetinin evkāf nezâreti hazînesi Muhâsebe kayitlari ve vakiflari

Hatice Oruç

Sažetak

Osmanlıların Bosna’yı fetih ve idaresi ile birlikte bölgede vakıflar yoluyla şehirler kurulmaya başlamış, imar ve iskanda bu kurumlar önemli rol oynamıştır. Bosna’da Osmanlı vakıflarının tarihi ve işlevleri hakkında en önemli arşiv kaynakları tahrir defterleri, şeriyye sicilleri, vakfiyeler, münferit vakıfların muhasebe defterleri ve hurufat defterleridir. 19. yüzyılda Evkaf-ı Hümayun Nezaretinin kurulmasından sonra vakıfların merkezileştirilmesi söz konusu olmuştur. Bu merkezileşme ile birlikte farklı bir kaynak türü daha ortaya çıkmıştır. Bu kaynak türü, Evkāf-ı Hümâyûn Nezâreti Hazine muhasebesi için hazırlanmış olan muhasebe defterleridir. Bu defterler Nezaretin kuruluşundan önce tutulan klasik muhasebe defterlerinden şekil ve gelir-gider kayıtlarının daha hulasa olması bakımından ayrılırlar. Defterler, vilayetler esas alınmak suretiyle düzenlenmiştir ve bir vilayetin tüm vakıflarını bir arada içermektedirler. Bu tür defterler, genel olarak H. 1280 /1863-64 senesi itibariyle tutulmaya başlanmış ve bundan sonra her sene için tekrarlanmıştır. Vakıf tarihi araştırmaları, vakıfların ekonomik durumları, sosyal ve iktisadi hayata yansımaları gibi pek çok konunun araştırılmasında oldukça önemli bir kaynak grubunu oluşturan bu defterler, henüz araştırmacılar tarafından bilinmemektedir. Çalışmamızın konusunu, İstanbul Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde tespit ettiğimiz Bosna vilayetine ait olan bu türden Evkāf Nezâreti Hazinesi muhasebe defterleri bahsedilmekte ve Bosna vilayeti defterleri tanıtılmaktadır. Bu defterlerde kayıtlı vakıflar tespit edilerek, gelir-gider kalemleri üzerinde vakıfların işleyişine dair bilgiler değerlendirilmektedir. Nihayet, bu defterlerdeki muhâsebe kayıtlarına örnek olarak vilâyetin en zengin vakıflarından Saraybosna’da Gazi Hüsrev Bey Cami Vakfı ve Banja Luka’da (Banya Luka’da) Ferhad Paşa Cami Vakfının Rumi ve Hicri 1280-1284 seneleri muhasebe kayıtlarına da yer verilmektedir.

-----------------------------------------------------

Obračunski defteri blagajne ministarstva vakufa za Vilajet Bosnu i vakufi u Vilajetu Bosna

Nakon osvajanja i uspostave osmanske vlasti u Bosni, uspostavom vakufa, institucije koja je imala vrlo važnu ulogu u njihovoj urbanizaciji i naseljavanju, započelo je osnivanje gradova. Najznačajniji osmanski arhivski izvori za izučavanje vakufa u Bosni su popisni defteri, sidžili šerijastkog suda, vakufname, pojedinačni obračunski defteri vakufa i defteri postavljenja na službe vakufa. Nakon osnivanja Ministarstva vakufa u 19. stoljeću došlo je do centralizacije vakufa. S centralizacijom vakufa nastala je i nova vrsta izvora. Ova vrsta izvora su računovodstvene knjige, koje su pripremane za kontrolu poslovanja Ministarstva vakufa. Ovi novi defteri su ustrojeni u nekim vilajetima, i obuhvatali su sve vakufe vilajeta na jednom mjestu. Općenito uzevši, ova vrsta deftera počela se voditi od hidžretske 1280 (1863-64.) godine, i od tada ponavljana je svake godine do kraja osmanske vladavine. Za istraživanja historije vakufa, ekonomskog stanja vakufa, kao i utjecaja na socijalni i ekonomski život, te za istraživanja mnogih drugih tema, ova vrlo važna vrsta izvora ostala je prilično neiskorištena od strane istraživača. Tema našeg rada jesu poslovni defteri Ministarstva vakufa, koje smo identificirali u Osmanskom arhivu Predsjedništva vlade u Istanbulu, a odnose se na Bosanski vilajet. Na početku rada govori se o općim karakteristikama deftera i predstavljaju oni defteri koji se odnose na Bosanski vilajet. Potom su dati i vrednovani prihodi i rashodi te drugi podaci koje govore o funkcioniranju identificiranih vakufa. Na kraju kao primjer vođenja finansija u ovim defterima, dati su neki od najbogatijih vakufa vilajeta, Gazi Husrev-begov vakuf u Sarajevu i vakuf Ferhat-paše u Banjaluci, koji potječu iz perioda 1280-1284. godine po hidžretskom i rumijskom kalendaru.

Ključne riječi

Bosna vilayeti; Evkaf Nezareti Muhasebe Defterleri; Vakıf; Osmanlı Devleti; Bosanski vilajet; obračunski defteri; Ministarstvo vakufa; vakuf; Osmansko carstvo

Full Text:

PDF

Refbacks

  • There are currently no refbacks.