Boşnak divan şairlerinde besmele şiirleri

Müberra Gürgendereli

Sažetak

Divan edebiyatında manzum ve mensur bütün eserlere besmeleyle başlanır. Bunun yanında divanların ve mesnevilerin girişinde besmele ile ilgili bazı hususiyetlerin anlatıldığı besmele şiirleri mevcuttur. Kur’an-ı Kerim’de bir sure hariç bütün surelerin başında yer alan ve aynı zamanda bir ayet de olan besmele, Hz.Muhammed’in her işe besmele ile başlamayı öğütleyen hadisinin etkisiyle, divan şairleri tarafından rağbet görmüş ve besmelenin eserin başına yazılması bir gelenek halini almıştır. Arap edebiyatında çok sayıda besmele risalesi ve besmele şerhi yazılmıştır. Ancak Türk edebiyatında müstakil besmele şiiri yazma geleneği, Nizâmî ve Molla Câmî’nin etkisiyle başlamıştır.

Konunun tamamıyla besmeleye ayrıldığı bu şiirler, karakteristik ve orijinal özellikler gösteren,kendine has bir kompozisyonu olan ve tıpkı tevhid şiirleri, münacatlar veya na‘tlar gibi bir tür olarak algılanabilecek “besmele” şiirleridir. Önce besmelenin genel özellikleri ve besmele söylemenin faydalarını anlatan şairler, daha sonra besmele ile ilgili çeşitli benzetmeler yaparlar. Besmeleyi anahtara, cennete, şiire, gül bahçesine ve hükümdara benzeten şairler, daha sonra harfler ve besmelenin renkleriyle ilgili tasavvurlara yer verirler.

Boşnak divan şairleri; Mostarlı Ziyâî, Salâhî, Vahdetî ve Ebu’l-fazl Muhammed eserlerinde besmele manzumeleri yazmışlardır. Bu manzumeler, klasik besmele kompozisyonuna birebir uymaktadır. Özellikle Ziyâ’î ve Salâhî, geleneği takip ederek Câmi‘nin, besmele şerhi yolundan gitmişler ve sırasıyla besmelenin, faydaları, vasıfları, noktası ve harfleri, besmeleyi meydana getiren isimler, harekeler ve farklı renklerde yazılmış besmelelerle ilgili hayallere yer vermişlerdir.

------------------------------------------------------

Pjesme o bismili kod bošnjačkih divanskih pjesnika

Sva i prozna i stihovana djela u divanskoj književnosti počinju besmelom. Pored toga, u uvodnim dijelovima divana i mesnevija prisutne su i pjesme besmele u kojima se govori o nekim karakteristikama bismile. S jednim izuzetkom, bismila je u Kur’anu Časnom zastupljena na početku svih sura, te na jednom mjestu kao ajet, a pod utjecajem hadisa poslanika Muhammeda u kojem on preporučuje otpočinjanje svakoga posla s bismilom, ona je imala poseban status kod divanskih pjesnika, te je pisanje besmele na početku djela postalo tradicija.U arapskoj književnosti napisan je veliki broj rasprava (risala) o bismili i komentara bismile. Međutim, u turskoj književnosti je tradicija pisanja pjesama besmele počela pod utjecajem Nizâmîja i Molla Džâmîja.

Ove pjesme koje u potpunosti tematiziraju bismilu jesu pjesme besmele koje imaju karakterističnu kompoziciju i mogu se smatrati zasebnom tematskom vrstom poput tevhida, munadžata i natova.

Pjesnici najprije govore o općim odlikama i vrijednostima učenja bismile, a potom daju različite usporedbe vezane za bismilu. Oni bismilu porede s ključem, rajem (džennetom), poezijom, ružičnjakom i vladarom; a potom daju prostora lirskim slikama vezanim za grafeme u bismili ili boje bismile.

Bošnjački divanski pjesnici Zijaija Mostarac (Mostarlı Ziyâî), Salahija (Salâhî), Vahdeti (Vahdetî) i Ebu’l-fazl Muhammed su u svojim djelima napisali stihovane besmele. Ove pjesme u potpunosti odgovaraju klasičnoj kompoziciji besmele. Osobito su Zijaija (Ziyâ’î) i Salahija (Salâhî) slijedeći tradiciju, krenuli tragom Džamijevog komentara bismile, i po redu dali prostora pjesničkoj interpretaciji vrijednosti i odlika bismile, tačaka i grafema u bismili, Božijih imena od kojih se bismila sastoji, vokala i bismila ispisanih u različitim bojama. 

Ključne riječi

Besmele; Boşnak divan şairleri; Ziyâî; Salâhî; Vahdetî; besmele manzumesi; bismila; bošnjački divanski pjesnici; Zijaija (Ziyâî); Salahija (Salâhî); Vahdetija (Vahdetî); pjesma besmele

Full Text:

PDF

Refbacks

  • There are currently no refbacks.